(ND) Ngôi đền Gobekli Tep
Gobekli Tep là một ngôi đền được cho là đã được những người săn bắn-hái lượm dựng lên 1200 năm trước, nó nằm ở phía đông nam Thổ Nhĩ Kỳ, gần biên giới giáp ranh Syria. Göbekli Tepe gợi nhớ tới bãi đá cổ Stonehenge, tuy nhiên, khu đền này được xây dựng sớm hơn, không được kiến tạo từ đá phiến mà từ những cột đá vôi khắc phù điêu động vật như linh dương, rắn, cáo, bò cạp, lợn rừng, và cả những biểu tượng trừu tượng, đôi khi liên kết thành một cảnh trí. Về niên đại, Göbekli Tepe hình thành khoảng 11.600 năm trước, tức là 7.000 năm trước Kim Tự Tháp Giza. Đây là ngôi đền cổ nhất từng được biết đến với kết cấu đầu tiên mà loài người đã dựng lên có tầm vóc lớn hơn và phức tạp hơn nhiều những túp lều họ từng nương náu. Tuy nhiên, theo lịch sử của con người thì trình độ của con người lúc bấy giờ không đủ để xây dựng một ngôi đền hoành tráng và tinh xảo đến như vậy. Đến nay, các nhà khảo cổ Đức và Thổ Nhĩ Kỳ đang ngày đêm khai quật nơi đây, nhưng nền văn minh xây dựng nên nó vẫn còn là một bí ẩn lớn chưa có lời giải. Họ cho rằng, khu vực này mang ý nghĩa tối quan trọng trong một chuỗi những khám phá bất ngờ đảo ngược mọi quan niệm trước đó về quá khứ xa xưa của nhân loại.